Noordelijk Scheepvaartmuseum

  • Slide 1
  • Scheepswerf
  • Erebus
  • Damsterdiep
  • Slide 6
  • Slide 2
Overschie overschie1_k
Object: rolpaal Overschie 1
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: hoeklijnprofiel van 12,5 cm
Hoogte: 230 cm (vanaf de grond gemeten), rol 195 cm
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: houten rol met ijzeren strippen, de rol kan draaien
Kleuren: staander en draaipunten zwart, rol hout met vertikale rood-wit-blauwe ijzeren strippen
Staat: goed, gerestaureerd in 2009
Locatie: aan de Delftsche Schie, voor het veerhuis aan de Kethelsekade 72-73 in Overschie
Eigendom: Stichting Veerhuis Overschie
Extra informatie: maakt deel uit van het veerhuis, een Rijksmonument
Datering: eind 19e eeuw
Beschrijver: informatie: Museum Oud Overschie, voorz. J. van den Berg, foto: A.J. Stada
Datum beschrijving: juli 2010
 
Object: rolpaal Overschie 2 overschie2_k
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: hoeklijnprofiel
Hoogte: 240 cm (vanaf de grond gemeten), rol 181 cm
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: gietijzeren rol, diameter 11,5 cm, de rol kan draaien
Kleuren: staander en draaipunten zwart, rol gietijzer met op spiraalwijze opgeschilderde rood-wit-blauwe banen
Staat: goed, gerestaureerd in 2009
Locatie: aan de Delftsche Schie, opzij voor het veerhuis aan de Kethelsekade 72-73 in Overschie
Eigendom: Stichting Veerhuis Overschie
Extra informatie: maakt deel uit van het veerhuis, een Rijksmonument
Datering: eind 19e eeuw
Beschrijver: informatie: Museum Oud Overschie, voorz. J. van den Berg, foto: A.J. Stada
Datum beschrijving: juli 2010
 
Object: wrijfpaal Overschie 3 overschie3_k
Type: enkele wrijfpaal zonder rol
Staander: hout met zinken topafdekking
Vorm staander: rond
Hoogte: 245 cm (vanaf de grond gemeten)
Geleidingsbeugel(s): smeedijzeren wrijfbeugels
Rol: geen
Kleuren: staander hout, wrijfbeugels rood en wit met zwarte bevestiging
Staat: goed, met nieuwe houten staander, gerestaureerd in 2009
Locatie: aan de Delftsche Schie nabij het veerhuis aan de Kethelsekade in Overschie
Eigendom: Stichting Veerhuis Overschie
Extra informatie: betreft een wrijf- en geen rolpaal
Datering: paal en ijzerwerk vernieuwd circa 1975, oorspronkelijk 19e eeuw
Beschrijver: informatie: Museum Oud Overschie, voorz. J. van den Berg, foto: A.J. Stada
Datum beschrijving: juli 2010
 
Object: wrijfpaal Overschie 4 overschie4_k
Type: enkele wrijfpaal zonder rol
Staander: hout met zinken topafdekking
Vorm staander: rond
Hoogte: 235 cm (vanaf de grond gemeten)
Geleidingsbeugel(s): geen, twee smeedijzeren wrijfstrips langs de paal
Rol: geen
Kleuren: staander hout, wrijfstrips rood en blauw en zwarte voet
Staat: goed, met nieuwe houten staander, gerestaureerd in 2009
Locatie: aan de Delftsche Schie nabij het veerhuis aan de Kethelsekade in Overschie
Eigendom: Stichting Veerhuis Overschie
Extra informatie: betreft een wrijf- en geen rolpaal
Datering: paal en ijzerwerk vernieuwd circa 1975, oorspronkelijk 19e eeuw
Beschrijver: informatie: Museum Oud Overschie, voorz. J. van den Berg, foto: A.J. Stada
Datum beschrijving: juli 2010
 
Rijswijk rijswijk1_k
Object: rolpaal Rijswijk 1
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: T-balk met één zijsteun van hoeklijnprofiel
Hoogte: 176 cm (vanaf de grond gemeten)
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: ijzeren tralierol, de rol kan niet meer draaien
Kleuren: staander, zijsteunen en draaipunten zwart, rol wit
Staat: uitstekend (restauratie 2010)
Locatie: Jaagpad, tegenover gemaal Plaspoel- en Schaapweipolder
Eigendom: gemeente Rijswijk
Extra informatie: gemeentelijk monument nr. 054
Datering: midden 19e eeuw
Beschrijver: informatie: Rijswijks Historisch Informatiecentrum en SHIE / Haagvaarder 42; foto: Wim Dammers (secretaris Historische Vereniging Rijswijk
Datum beschrijving: mei 2010
 
Schipluiden schipluiden1_k
Object: rolpaal Schipluiden 1
Type: enkel
Staander: ijzer met ijzeren hoekprofielen met zware bouten en rond gat voor spil van paal
Vorm staander: I-balk met afgeronde top
Hoogte: 192 cm
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: hout waarin boven en onder een stalen pin aangebracht met kraag
Kleuren: staander en ijzerwerk roestbruin; rol groen verweerd met recente, lichte gebruikssporen
Staat: redelijk; in jaren 1980 gerestaureerd; rol draaibaar; betonnen verankering; staat enigszins verdiept na ophoging kade
Locatie: Schipluiden, gemeente Midden-Delfland, aan de Gaag zuidzijde, west van het dorp, in bocht genaamd Korpershoek
Eigendom: waarschijnlijk gemeente Midden-Delfland
Extra informatie: Er staan 2 identieke palen; vroeger stonden er drie; de bocht in het vaarwater is in de jaren 1980 enkele meters naar binnen verlegd; de palen zijn toen overeenkomstig verzet. De palen zijn onderdeel van het trekpad Delft – Maassluis aangelegd in 1645
Datering: deze palen: 19e eeuw; er staan al palen sinds 1645
Beschrijver: L.A. ten Horn, Schipluiden
Datum beschrijving: 15 februari 2016
 
Object: rolpaal Schipluiden 2 schipluiden2_k
Type: enkel
Staander: ijzer met ijzeren hoekprofielen met zware bouten en rond gat voor spil van paal
Vorm staander: I-balk met afgeronde top
Hoogte: 192 cm
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: hout waarin boven en onder een stalen pin aangebracht met kraag
Kleuren: staander en ijzerwerk roestbruin; rol groen verweerd met recente, lichte gebruikssporen
Staat: redelijk; in jaren 1980 gerestaureerd; rol draaibaar; betonnen verankering; staat enigszins verdiept na ophoging kade
Locatie: Schipluiden, gemeente Midden-Delfland, aan de Gaag zuidzijde, west van het dorp, in bocht genaamd Korpershoek
Eigendom: waarschijnlijk gemeente Midden-Delfland
Extra informatie: Er staan 2 identieke palen; vroeger stonden er drie; de bocht in het vaarwater is in de jaren 1980 enkele meters naar binnen verlegd; de palen zijn toen overeenkomstig verzet. De palen zijn onderdeel van het trekpad Delft – Maassluis aangelegd in 1645
Datering: deze palen: 19e eeuw; er staan al palen sinds 1645
Beschrijver: L.A. ten Horn, Schipluiden
Datum beschrijving: 15 februari 2016
 
Warmond warmond1_k
Object: rolpaal Warmond 1
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: T-balk met twee zijsteunen van hoeklijnprofiel
Hoogte: 170 cm (vanaf de grond gemeten)
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: ijzeren tralierol, de rol kan draaien
Kleuren: staander, zijsteunen en draaipunten zwart, rol wit
Staat: recent geschilderd, geen zichtbare roestsporen
Locatie: langs de Zijl aan de Zijldijk in de Boterhuispolder (zuidzijde)
Eigendom: gemeente Teylingen
Extra informatie: gemeentelijk monument
Datering: 2e helft 19e eeuw
Beschrijver: NSM, informatie en foto A. van Noort, Historisch Genootschap 'Warmelda'
Datum beschrijving: maart 2010, foto januari 2008 A. van Noort
 
Object: rolpaal Warmond 2 warmond2_k
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: T-balk met twee zijsteunen van hoeklijnprofiel
Hoogte: 190 cm (vanaf de grond gemeten)
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: ijzeren tralierol, de rol kan draaien
Kleuren: staander, zijsteunen en draaipunten zwart, rol wit
Staat: recent geschilderd, geen zichtbare roestsporen, één steun verbogen
Locatie: langs de Zijl aan de Zijldijk in de Boterhuispolder (noordzijde)
Eigendom: gemeente Teylingen
Extra informatie: gemeentelijk monument
Datering: 2e helft 19e eeuw
Beschrijver: NSM, informatie en foto A. van Noort, Historisch Genootschap 'Warmelda'
Datum beschrijving: maart 2010, foto januari 2008 A. van Noort
 
Object: rolpaal Maasland 1 Maasland1 k

Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: I-balk met afgeronde top
Hoogte: 192 cm
Geleidingsbeugel(s): ijzeren hoekprofielen met 2 bouten vast aan staander en voorzien van rond gat voor spil van paal
Rol: hout waarin boven en onder een stalen pin aangebracht met kraag
Kleuren: staander en ijzerwerk zwart; rol ongeverfd hout
Staat: goed; in 2015 herplaatst; rol draaibaar, geen gebruikssporen
Locatie: Maasland, gemeente Midden-Delfland, hoek Vlaardingervaart en Noordvliet
Eigendom: onbekend
Extra informatie: De paal is deel van het trekpad Delft – Maassluis aangelegd in 1645. Oorspronkelijk stonden er twee palen. Enig tientallen meters voor de paal was aan de Vlaardingervaart (ter hoogte van het Rechthuis van Zouteveen) een veer waarmee het jaagpaard van de oost- naar de westoever werd overgezet; het jaagpad ging vervolgens de hoek om. Paal in 2015 herplaatst op initiatief van Historische Vereniging Oud Schipluiden
Datering: huidige paal: 2015
Beschrijver: L.A. ten Horn, Schipluiden
Datum beschrijving: 23 mei 2016

 

Het Noordelijk Scheepvaartmuseum heeft twee inventarisaties verricht die hier raadpleegbaar zijn.


Monsterrollen Noord-Nederland: Database monsterrollen

Inventarisatie rolpalen: Rolpalenproject

 

 

Brochure onderzoek naar schepen
De Groninger Archieven hebben, in samenwerking met het Noordelijk Scheepvaartmuseum, een speciale brochure samengesteld voor onderzoek naar schepen, getiteld: Onderzoek naar schepen en schippers. Deze kunt u via de link downloaden.

 

Langs oude trekvaarten en kanalen zijn ze soms nog te zien: rolpalen, ook wel rollepalen of jaagpalen genoemd. Deze palen dienden voor het geleiden van jaaglijnen van trekschuiten of gejaagde (getrokken) zeilschepen. De meeste rolpalen zijn tegenwoordig uit het landschap verdwenen. In Groningen is er echter nog een flink aantal bewaard gebleven op hun oorspronkelijke plek. Ook elders in Nederland en zelfs in het buitenland kun je ze hier en daar nog ontdekken.

Rolpalen zijn overblijfselen uit de tijd dat schepen in de kanalen bij tegenwind of windstilte door middel van een jaaglijn werden voortgetrokken (gejaagd).
Ze staan op bochten langs het vaarwater en zorgden voor de geleiding van de jaaglijn, zodat de schepen de bocht goed konden nemen en niet in de wal werden getrokken. Bij scherpe bochten werden de palen soms voorzien van een dubbele rolpaal. In flauwe bochten werden twee rolpalen op korte afstand van elkaar geplaatst.

Constructie
De rolpaal bestaat uit een verticale paal van ijzer of hout, meestal in beton in de grond verankerd. Aan de kant van het vaarwater bevindt zich aan de boven- en onderzijde van de paal een bevestigingspunt. Daartussen zit een draaibare rol van hout of metaal rondom een as. Aan de bovenzijde en onderzijde van de rolpaal zijn meestal ijzeren geleidingsbeugels gemonteerd, soms voorzien van een sierlijke krul. De geleidingsbeugels moesten voorkomen dat de jaaglijn van de rolpaal afliep.

Strijk- en wisselpalen
Behalve de rolpalen zijn er langs het water nog meer objecten te vinden die herinneren aan de tijd van vóór de gemotoriseerde scheepvaart. Zoals palen met het bordje 'Strijk' of 'Wisselplaats'. Op de plek waar een wisselpaal stond, was de vaarweg zo breed dat schepen elkaar konden passeren. Een paal met het opschrift 'Strijk' betekende dat de schepen hun mast moesten strijken om bruggen te kunnen passeren.

Inventarisatie

Omdat de rolpaal steeds zeldzamer wordt in het Nederlandse landschap is het Noordelijk Scheepvaartmuseum in 2008 een project begonnen om alle nog bestaande rolpalen in Nederland en het buitenland te inventariseren. Ook de aan de rolpaal verwante strijk- en wisselpalen en nieuwe rolpalen (replica's) zullen in dit registratieproject worden meegenomen.

Doelstellingen

- Komen tot een algeheel overzicht van nog bestaande rol-. strijk- en wisselpalen, als onderdeel van het Nederlands erfgoed.
- Bijdragen aan het behoud en de restauratie van de rol-, strijk- en wisselpalen door het informeren van instellingen en overheden, die als eigenaren van deze bijzondere ergoedobjecten zorg dragen voor hun behoud.
- Aandacht vragen bij een breed publiek voor deze bijzondere landschapselementen die de geschiedenis van de infrastructuur aanvullen en een verhaal vertellen.
- Informatie verstrekken over rolpalen aan overheden, erfgoedinstanties, historische verenigingen, scholen en de toeristische sector.

Werkwijze
De inventarisatie gebeurt aan de aan de hand van een vaste lijst met kenmerken waarmee iedere rolpaal nauwkeurig kan worden beschreven. Bovendien zal van iedere rolpaal een foto worden toegevoegd.

Deelnemen aan de inventarisatie
Weet u een rolpaal bij u in de buurt en wilt u meewerken aan deze inventarisatie? Dat kan!

Klik hier om het invulformulier rolpalen te downloaden (Word-bestand)
Deze lijst vult u zo nauwkeurig mogelijk in en mailt u vervolgens samen met duidelijke digitale foto van de rolpaal naar e-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Indien u niet over email beschikt kunt u de infomatie met een foto van de rolpaal ook sturen naar:

Noordelijk Scheepvaartmuseum
Rolpalenproject
Brugstraat 24
9711 HZ Groningen

Op de website kunt u zien welke rolpalen al zijn beschreven. Uw opmerkingen, aanvullingen en verbeteringen zijn welkom!

Lijst van rolpalen
De lijst is per provincie alfabetisch gerangschikt op de plaats (gehucht, dorp of stad) waar het object staat. De lijst wordt geleidelijk verder aangevuld.

Engelen engelen k
Object: rolpaal Engelen
Type: enkel
Staander: ijzer
Vorm staander: oude spoorrail
Hoogte: circa 200 cm
Geleidingsbeugel(s): geen
Rol: hout
Kleuren: rol grijs (oud hout), rest bruin van roest
Staat: verroest, rol draait niet
Locatie: Togenaarstraat Engelen, gemeente 's Hertogenbosch (NB)
Eigendom: Gemeente 's Hertogenbosch
Extra informatie: De rolpaal stond oorspronkelijk aan de Graaf van Solmsweg. langs de rivier de Dieze en daar gevonden bij herstelwerkzaamheden kademuur eind jaren '60 van de vorige eeuw. Ne vondst opgesteld in de Togenaarstraat.
Datering: 19e eeuw
Beschrijver: B. Geerts, Drunen
Datum beschrijving: mei 2018

De museumcollectie van het Noordelijk Scheepvaartmuseum omvat een brede verzameling objecten met betrekking tot de Noord-Nederlandse scheepvaart- en scheepsbouwhistorie vanaf de Middeleeuwen tot heden.

De collectie is sinds de oprichting van het museum in 1930 voortdurend gegroeid dankzij vele schenkingen van particulieren en bedrijven. Slechts een zeer klein deel is ooit aangekocht.

 

Verzamelbeleid
Het museum verzamelt alleen voorwerpen die voldoen aan de in het collectiebeleid gestelde criteria. Deze houden samengevat het volgende in:
1. Het voorwerp moet een relatie hebben met Noord-Nederland
2. Het voorwerp moet een aanvulling zijn op de collectie.

Verzamelgebied
Het geografische gebied dat het Noordelijk Scheepvaartmuseum vooral tot haar verzamelgebied rekent omvat de provincies Groningen en Drenthe en het noordelijke deel van Overijssel tot de lijn Dedemsvaart-Hasselt.

Digitalisering
De objectcollectie van het Noordelijk Scheepvaartmuseum is grotendeels gedigitaliseerd. Deze collectieinformatie is te raadplegen op de internetsite Maritiem Digitaal. Dit is een gezamenlijke site van maritieme musea in Nederland, waarop u kunt zoeken naar objecten van de aangesloten musea.

Facebook Twitter

Adres
Brugstraat 24
9711 HZ Groningen

tel: + 31 (0)50 312 22 02
stuur ons een e-mail

Openingstijden

Ma. Gesloten
Di. - Za. 10.00-17.00 uur
Zo. 13.00-17.00 uur

certified_museum nietsbovengroningen

Copyright © 2010 Noordelijk Scheepvaartmuseum Groningen. Alle rechten voorbehouden