Noordelijk Scheepvaartmuseum

  • Slide 2
  • Damsterdiep
  • Scheepswerf
  • Slide 6
  • Erebus
  • Slide 1

Wat leuk dat je een spreekbeurt gaat geven over scheepvaart! We hopen dat dit informatiepakket je op weg helpt met het maken van je spreekbeurt. In ons museum is vooral de geschiedenis van scheepvaart belangrijk, maar moderne scheepvaart komt ook aan bod. Er zijn heel veel verschillende onderwerpen binnen scheepvaart, we zullen in dit pakket een aantal van deze onderwerpen laten zien. Je hoeft natuurlijk niet alles te vertellen, je kunt ook in de klas de dingen vertellen die jij het meest leuk, verrassend of grappig vindt.

Spreekwoorden

Je weet wel wat een spreekwoord is toch? Zoals: Een kat uit de boom kijken, nu komt de aap uit de mouw of de benen nemen. Maar wist je dan ook dat er heel erg veel spreekwoorden zijn ontstaan in de scheepvaart? Deze spreekwoorden werden niet alleen door zeelieden gebruikt, ook door landrotten! Wil je wat voorbeelden weten? Misschien ken je ze wel: Aan de bak zijn, het over een andere boeg gooien, iets gaande houden, naar de haaien gaan, van de kaart zijn en ga zo maar door. Wil je meer van deze spreekwoorden lezen en ook hun betekenis bekijken? Ga dan naar deze site en vertel je klasgenootjes iets over taal en scheepvaart.

De Hanze steden

Van de twaalfde tot de zestiende eeuw maakten onder andere Zutphen, Deventer, Groningen, Kampen en Zwolle deel uit van een voordelig stedenbond: de Hanze. Nederland zoals wij dat nu kennen was er nog niet, er was nog geen eenheid en het was elke stad voor zich. In deze periode nam de handel toe en ook de stedelijke productie. Met deze ontwikkeling steeg de kwetsbaarheid van de handelaren. Het risico om hun handelswaren kwijt te raken aan de zeeschuimers van de middeleeuwen nam toe. De zogenaamde Likedeelers (Spreek uit als Liekedeelers), die met hun kaapvaart de wateren onveilig maakten. Om samen sterk te staan en zich als groep te verdedigen maakte verschillende handelssteden onderling afspraken. Al deze afspraken worden ook wel het Hanzeverbond genoemd. Dankzij deze samenwerking konden handelaren geld besparen, op grotere schaal in- of verkopen en veiliger reizen. Wil je meer lezen over dit onderwerp, lees dan dit artikel in Historisch Nieuwsblad.

Piraten, Likedeelers en Rock de Braziliaan

Als je het stukje over de Hanze steden hebt gelezen weet je al dat Likedeelers, piraten waren. Nu is er één piraat uit de stad Groningen die heel bekend is geweest. Rock de Braziliaan was één van de meeste beruchte piraten van het Caribisch gebied. Hij leefde tussen 1635 en 1671. We weten niet veel van het leven van Rock maar we weten wel dat hij is geboren als zoon van een koopman in Groningen. Als kind is hij met zijn ouders naar Brazilië verhuisd, wat in die tijd Nederlands gebied was. Dit heeft hem de bijnaam Braziliaan heeft opgeleverd. In Nederland is deze piraat niet meer zo bekend maar in Midden-Amerika wordt hij gezien als één van de ergste en wreedste piraten van zijn tijd. Bekijk het filmpje van RTV Noord voor meer informatie.

Kaarten en navigeren

Ondanks dat jij altijd via Google Maps kunt kijken op je telefoon waar je heen moet, betekent natuurlijk niet dat dit altijd zo was. Voor een veel langere tijd gebruikte men kaarten. Misschien ligt er nog wel ergens een verstopt bij je ouders in de auto, die zij gebruikten om op vakantie te gaan naar Frankrijk of Italië. Ook in de scheepvaart waren kaarten heel belangrijk. Veel van deze oude kaarten werden gemaakt op basis van verhalen van de reizen van andere mensen of op nog veel oudere kaarten. Soms gingen er geruchten dat een schip was gezonken door een zeemonster. In onbekende streken en aan de randen van kaarten werden dan vaak ook draken, reuzen en andere monsters getekend.

Dan had je zo’n mooie kaart, maar dan moest je nog wel bepalen waar je was op die kaart. Dat deed men toen al, door het bepalen van lengte en breedte graden. Een instrument waarmee je de breedtegraad (geeft aan hoever een plaats ten noorden of ten zuiden van de evenaar ligt) kunt bepalen is een Sextant of een Octant. We hebben er hier veel van in het museum, ze worden namelijk al gebruikt vanaf 1700, en nu nog steeds. Dat is dus meer dan 300 jaar lang. Maar dan ben je er nog niet als kapitein, want je hebt ook nog een lengtegraad (geeft aan hoever een plaats ten oosten of westen van een denkbeeldige lijn die door Londen loopt ligt) nodig. Voor honderden jaren was dit heel moeilijk om dit precies te doen. Je hebt namelijk de tijd hiervoor nodig. De klokken die ze toen hadden, bestonden uit slingeruurwerken, misschien heeft je oma of opa nog wel zo’n klok in de gang staan. Door alle golven beweegt een schip heel erg en dat kon een klok met een slingeruurwerk niet aan. De klok raakte hij in de war waardoor de tijd helemaal niet meer klopte. Het gebeurde dus ook best vaak dat schepen elkaar tegen kwamen op zee en even bij elkaar gingen controleren of ze op de zelfde locatie waren. In 1714 loofde Engeland 20.000 Britse ponden (nu ongeveer 2,5 miljoen euro) uit aan iemand die een klok kon maken die op schepen zou werken. Deze wedstrijd was eigenlijk bedoeld voor wetenschappers, maar uiteindelijk is hij gewonnen door een klokkenmaker. Hier vind je een verhaal over de ontwikkeling van deze klok.

Scheepsvoedsel

Nederland dreef in de 17e eeuw ontzettend veel handel met landen als India, Japan en Brazilië. Dat ging allemaal per schip en dat duurt dan dus ook maanden voor je op de bestemming aankomt. Er bestonden nog geen koelkasten of vriezers dus de mensen aan boord konden lang niet alles eten want vers voedsel of fruit, dat is niet zolang houdbaar. De meeste dingen die werden gegeten aan bood waren roggebrood, scheepsbeschuit, erwten, bonen, kaas en stokvis. Vis is normaal vers maar om dit lang te bewaren droogde men de vis aan een stok, vandaar stokvis. Hier vind je meer over  voedsel aan boord van schepen rond de 17e eeuw.

 

Monsterrollen
In een monsterrol werd door de zegelaar vastgelegd wie de bemanningsleden waren (naam, rang, woonplaats en leeftijd) en hun afspraken met de schipper over loon, rantsoen en verplichtingen. Hieruit is dus op te maken hoeveel mensen meevoeren op het schip, en onder welke condities. Een monsterrol werd opgemaakt voor één reis. In Delfzijl werden tussen 1803 en 1810 de monsterrollen in een apart boek opgetekend. De gegevens uit alle bewaard gebleven Groninger monsterrollen zijn samengevoegd in een database die is te raadplegen via de website van het Noordelijk Scheepvaartmuseum. Op deze pagina van onze site kun je kijken of er mensen op schepen hebben gewerkt met jouw achternaam, in welk jaar ze hebben gewerkt, wat voor rang ze hadden en waar ze vandaan kwamen.

Kinderen aan boord van schepen

We hebben geschreven verhalen van kinderen die woonden op een schip. Sommige kinderen vonden dit leven heel erg leuk en anderen iets minder. Het was vroeger normaal dat je al op jonge leeftijd, vaak al vanaf hun 10de of 11de jaar, meehielp. Hier is een stukje wat geschreven is door een schippersdochter. Het geeft een beeld hoe het werken op een schip vroeger was voor sommige kinderen.

“Omstreeks mijn twaalfde jaar ging onze schippersknecht weg en ik moest zijn werk overnemen. Ik vond dit werk helemaal niet leuk en het was erg zwaar. Zelfs midden in de zomer was er nog werk te doen. Dan moest het schip op worden opgeknapt. Het hele schip schuren, dan in de grondverf en dan in de kleur. De hele onderkant moest in de teer. Het zware werk kwam nu op mij neer. Mijn moeder maakte warm eten en hield de roef schoon. Iets anders deed ze niet. Ik moest ook de was doen als we aan de wal lagen. Met mijn kleine handen was het haast onmogelijk om de zware baaien hemden te wassen en uit te wringen. Tijdens het varen moest bij iedere brug zeil fok en mast naar beneden en weer omhoog. Het hijsen van de zeilen was zwaar maar niet het ergste. Als het tuig naar beneden moest striemden de touwen in je handen. Op het laatst lagen mij handen helemaal open. Insmeren met groene zeep zei vader, daar worden ze hard van. Maar het bleef een heel probleem vooral als het touwwerk ook nog bevroren was. Ook heb ik veel in het trekzeel gelopen. Soms twee dagen achtereen trekken, dagen van veertien uur. Meestal aten Vader en ik om en om, want de vaart mocht niet uit het schip”

Douwe Boersma was ook een kind aan boord van een schip, hij ging namelijk als 15-jarige jongen al naar zee. Groninger jongens die niet heel gemakkelijk waren thuis of op school gingen wel de kustvaart in. Zo ook Douwe Boersma. School was niets voor hem. Hij wilde varen. In een filmpje vertelt Douwe Boersma hoe hij als 15-jarige jongen naar zee ging en wat hij daarnaast nog meemaakte.

Hoe komt het dat een schip eigenlijk drijft?

De wet van Archimedes leert ons dat een vloeistof zoals water een opwaartse kracht uitoefent op een voorwerp dat zich geheel of gedeeltelijk in die vloeistof bevindt. Deze opwaartse kracht is gelijk aan het gewicht van de vloeistof die zich bij afwezigheid van dat voorwerp op de plaats van het voorwerp zou bevinden. 

Een boot of schip drijft, omdat de opwaartse kracht van het water even groot is als het gewicht van het schip. Het volume van het schip dat zich onder water bevindt, is in dat geval dus - volgens de wet van Archimedes - van die omvang dat een even groot volume water evenveel weegt als het volledige schip.

Niet de massa van het schip, maar wel de dichtheid van het schip is hier bijgevolg van belang. Doordat een scheepsromp hol is, is de dichtheid van het schip lager dan de dichtheid van water. Daardoor kan het volume water, dat door de ondergedompelde holle scheepsromp ingenomen wordt, toch evenveel wegen als het schip zelf en kan het schip drijven. Een massieve blok staal met hetzelfde gewicht als het schip kan niet drijven, omdat de dichtheid van staal groter is dan de dichtheid van water.

Er zijn echter nog vele andere redenen waarom een schip niet zinkt. Een schip moet uiteraard kunnen drijven, maar mag ook niet omkantelen. De vorm van de romp, de ligging van het zwaartepunt van het schip en de aanwezigheid van een kiel dragen bijvoorbeeld bij tot de stabiliteit van een schip. Willem Wever heeft leuke filmpjes over waarom schepen blijven drijven en waarom grote cruiseschepen niet zinken.

Leuke weetjes over scheepvaart

  • Men geloofde dat vrouwen aan boord van een schip ongeluk brachten. Veel schippers maakten rechtsomkeert als er een vrouw aan boord was.
  • Je gebruikt vast het ’T KOFSCHIP bij het vervoegen van werkwoorden in de verleden tijd en bij voltooide deelwoorden. Wist je dat het kofschip ook echt bestaat? Een kof of kofschip is een Groninger één- of tweemast schip. Op het plaatje zie je hoe hij eruit ziet.
  • In 1898 werd bepaald dat ieder kind tussen de 6 en 13 jaar verplicht naar school moest, behalve kinderen zonder vast woon- of verblijfsplaats. Dus schipperskinderen hoefden eerst niet verplicht naar school. In 1966 (dus meer dan 50 jaar later) werd het pas voor schipperskinderen verplicht om naar school te gaan.
  • Groningen kende tot de 20e eeuw veel scheepvaart en scheepsbouw. De kans is daarom groot dat je in een Groningse familiestamboom een of meerdere schippers zult aantreffen.
  • De Nederlandse ontdekkingsreiziger Abel Tasman ontdekte Nieuw-Zeeland in 1642. En vernoemde dit land naar zijn eigen achternaam. Hij noemde het Tasmanië.

 

Docukit

Op de website van docukit kun je veel informatie vinden over allerlei onderwerpen, waaronder scheepvaart. Vroeger voer men in boomstammen, toen ontstonden er schepen die voeren op wind, daarna op stoom en tot slot komen we uit bij moderne schepen. Hier kun je meer vinden over de ontwikkeling van schepen.

Schooltv

Schooltv heeft ook heel veel filmpjes in hun database die jij kunt bekijken. Een aantal gaan over scheepvaart of onderwerpen die te maken hebben met scheepvaart zoals: navigatie, kanalen en sluizen, scheepsbouw, stoomschepen en containerschepen.
http://www.schooltv.nl/

Ik heb een vraag

Ikhebeenvraag.be is een online vraagbaak waarop je terecht kan met wetenschappelijke vragen over allerlei onderwerpen: biologie, fysica, taal, geschiedenis en nog veel meer. Het team achter deze site zorgt er dan voor dat je rechtstreeks een antwoord krijgt van een wetenschapper met kennis terzake. Dus ook over scheepvaart! Ik heb een vraag.

Beeldbank Groningen

Op de Beeldbank Groningen kun je allerlei foto’s vinden zoals schepen, schilderijen van schepen, oude foto’s van de Groninger scheepvaart.

Groninger Scheepsarchief

Het Groninger scheepsarchief heeft verschillende (oude) filmpjes op YouTube geplaatst van de Groninger Scheepvaart in het verleden. Misschien kun je het een en ander aan informatie uit deze filmpjes halen, of misschien is het leuk om stukjes beeldmateriaal te laten zien in de klas. Een filmpje met beelden van de Groninger Scheepvaart tussen 1916 en 1923, een documentaire over de Groninger scheepvaart en werven en de laatste zeilende turfschipper.

Copyright © 2010 Noordelijk Scheepvaartmuseum Groningen. Alle rechten voorbehouden