Noordelijk Scheepvaartmuseum

  • Erebus
  • Damsterdiep
  • Slide 1
  • Scheepswerf
  • Slide 6
  • Slide 2


Het Noordelijk Scheepvaartmuseum heeft een uitgebreide collectie waarvan een groot deel te zien is in de museumzalen.
 

Collectie
Collectie
Onderzoek
Onderzoek

Gemeente Aa en Hunze
Gemeente Gasselte, Archief 1804-1950, inv.nr. 303: Monsterrollen voor zeevarenden, opgemaakt door de Burgemeester van Gasselte, waarnemend de functie van Waterschout in de Gemeente Gasselte, 1902-1937
Gemeentearchief Delfzijl

Gemeente Delfzijl, 1808-1924, inv.nrs. 1870-1878: Registers van aanmonstering van zeevolk, 1814-1934
Gemeentearchief De Marne
Overheidsarchieven Ulrum, 1811-1936, inv.nr. 469: Staten van aanmonstering van zeevarenden, 1868-1905
Gemeentearchief Hoogezand-Sappemeer
Gemeente Hoogezand 1798-1930, Aanvullende inventaris, inv.nr. 48: Register aanmonstering zeelieden, 1842- 1914
Gemeente Sappemeer 1811-1930, inv.nr. 570: Register aanmonstering van zeevolk, 1817-1891
Gemeentearchief Pekela
Archief Gemeentebestuur Oude Pekela 1811-1989 (Openbaar bestuur), inv.nrs. 1767-1772: Registers van scheepsmonsteringen, met klappers, 1838-1891Archief Gemeentebestuur Nieuwe Pekela 1811-1914, inv.nrs. 530-531: Registers van monsteringen van scheepsvolk, met klappers, 1816-1859, inv.nrs. 532-571: Monsterrollen, afschriften, met klapper, 1861-1914
Gemeentearchief Veendam
Archief gemeentebestuur van Veendam 1794-1910, inv.nrs. 1412-1424: Monsterrollen, 1816-1914
Gemeente Wildervank, inv.nr. 1787 b en c: Register van monsteringen van zeevolk, 1859-1915
Regionaal Historisch Centrum Groninger Archieven
Archief Gemeentebestuur van Groningen (1), 1816-1916, toegangsnummer 1399, inv.nrs. 6511-6513: Register van afgegeven monsterrollen. Met bijlagen, 1815-1855
Inventaris van de archieven van gerechten in Fivelingo, toegangnr. 733, inv.nr. 1099: Monsterrollen. Register van aanmonstering van zeelieden, 1803-1810

Fries Scheepvaartmuseum, Sneek
Collectie monsterrollen
Kapiteinshuis Pekela, Nieuwe Pekela

Monsterrol schoener Catharina Wilhelmina, 14-07-1893
Noordelijk Scheepvaartmuseum, Groningen
Collectie monsterrollen, 1829-1981 (alleen de originelen)
Particulier bezit (Collectie Willem Mulder)
Monsterrol kof Sieka, 23-12-1915

Gebruikte literatuur
Bruijn, J.R., 'Zeevarenden', in: F.J.A. Broeze, J.R. Bruijn, F.S. Gaastra (reds.), Maritieme geschiedenis der Nederlanden 3 (Bussum, 1977) 146-190
Gaastra, F.S., 'Zeilende kustvaart van circa 1750 tot circa 1920. Het fenomeen van de Groninger kustvaart in de negentiende eeuw', in: Tijdschrift voor Zeegeschiedenis 26, nr. 2 (2007) 154-165
Hachmer, H., Met de groeten uit Riga (Assen, 2007)
Koldam, W. van, Veen, H. van der, Wilkens, J.N., Veenkoloniale Zeevaart (Veendam, 1979)
Kuil, D., Zeilende ter hoogte van ... Pekelder scheepsrampen in de 19e eeuw (Ten Boer, 2005)
Leinenga, J.R., 'De zeeman vroeger en nu, een beroep met vele kanten', in: Groninger Welvaart. Scheepvaart in stad en ommeland (Groningen, 2005) 39-52
Leinenga, J.R., 'Het zeemansleven in de tijd van de Veenkoloniale zeevaart (1814-1914)', in: Veenkoloniale Volksalmanak. Jaarboek voor de geschiedenis van de Groninger Veenkoloniën 18 (Veendam, 2006) 45-60
Mast, R.K., Onder zeil en stoom. De zeemansjaren van de Delfzijlster kapitein J.T. Bogeholt (1896-1915)(Groningen, 2003)
Mast, R.K., 'Zeevaart en binnenhavens', in: Groninger Welvaart. Scheepvaart in stad en ommeland (Groningen, 2005) 11-32
P.C. van Royen, J.R. Bruijn, J. Lucassen (eds.), ' "Those emblems of hell"? Europian sailors and the maritime labour market, 1570-1870 ', in: Research in Maritime History 13 (St. John's, 1997)
Schuman, P., Tussen vlag en voorschip. Een eeuw wettelijke en maatschappelijke emancipatie van zeevarenden ter Nederlandse koopvaardij 1838-1940 (Amsterdam, 1995)
Speerstra, H., Voorbije vloot. Verhalen en herinneringen van de laatste echte schippers (Amsterdam, Antwerpen, 2001)
Op sterk water. Maritieme verhalen en vertelsels. 75 jaar Vereniging Noordelijk Scheepvaartmuseum 1930-2005 (C. Vellekoop e.a. reds., Groningen, 2005)
Teitler, G., 'Zeevarenden', in: R. Baetens, Ph.M. Bosscher, H.Reuchlin (reds.), Maritieme geschiedenis der Nederlanden 4 (Bussum, 1978) 100-132
Witt, J.M., 'Master next God? Der nordeuropäische Handelsschiffskapitän vom 17. bis zum 19. Jahrhundert', in: Schriften des Deutschen Schiffahrtsmuseums 57 (Bremerhaven, Hamburg, 2001)

Andere bronnen
Monsterrollen delen weinig mee over hoe het aan boord gesteld was met de werksfeer, de hygiëne en de gezondheid of met de kans op schipbreuk. Daarvoor zijn autobiografiën, brieven, foto's, kranteberichten en scheepsjournalen meer geschikt. Op dit moment is er nog geen complete lijst van scheepsjournalen in Noordnederlandse musea of archieven, of van scheepstijdingen in kranten als de Eemsbode, de Veendammer Courant of het Nieuwsblad van het Noorden. Daarom vindt u hieronder verwijzingen naar instellingen waar u deze bronnen zelf kunt inzien. Aan zo'n lijst van scheepsjournalen wordt momenteel wel gewerkt.

Adressen voor verder onderzoek
www.friesscheepvaartmuseum.nl

www.kapiteinshuis.nl

www.muzeeaquarium.nl

www.veenkoloniaalmuseum.nl


De database heeft verschillende invalshoeken. U kunt zoeken op familienaam, scheepsnaam of woonplaats. Heeft u een persoon gevonden, dan kunt u verder zoeken naar het schip waarop hij gevaren heeft, maar ook naar de overige bemanningsleden. En heeft u een schip gevonden, dan kunt u ook de daarbijhorende bemanning vinden. Daarbij geldt dat als niet zeker is wat de bron aangeeft, bijvoorbeeld bij onbekende plaatsnamen, de tekst in de bron letterlijk kan zijn overgenomen. Die staat dan tussen aanhalingstekens. Als er tenminste een vermoeden bestaat over de inhoud, bijvoorbeeld doordat er meerdere vermeldingen in de database te vinden zijn, kan de tekst tussen haken zijn geplaatst. Bij vierkante haken bleek de informatie in de bron door schimmelwerking, verkleuring van de inkt of een andere oorzaak tijdens het invoeren niet meer leesbaar. In sommige gevallen was wel goed leesbaar wat de bron aangaf, maar is dat niet overgenomen. Dat geldt voor niet correct doorlopende nummeringen, in de database vermeld onder “monsterrol”, vermeldingen van gages in een buitenlandse munteenheid en onduidelijke tonnematen voor schepen, bijvoorbeeld doordat op dezelfde pagina vermeldingen staan in zowel lasten als tonnen of kubieke meters en niet helder is waar de andere opgaven op die pagina bijhoren. Ook als lonen niet konden worden herleid tot maandgages zijn ze niet overgenomen. Dat geldt voor gages per voltooide reis, een beloningsvorm die zo nu en dan wordt vermeld. De opgegeven maandgages zijn in guldens, de scheepsgrootte in tonnen.

Afsluitend nog twee tips, voor bij het zoeken via de achternaam of woonplaats. In de ruim honderd jaren die deze database beslaat, zijn namen niet altijd op dezelfde wijze opgeschreven. Wie er zeker van wil zijn alle mogelijkheden te hebben onderzocht, doet er goed aan om verschillende spellingsvormen te proberen, bijvoorbeeld Akkerman, Ackerman en Akkermann. Dat geldt ook bij voornamen, zoals Hendrik, Hindrick en Hendrich. Achternamen met een voorvoegsel, zoals "van der Molen" zijn te vinden door het voorvoegsel achter de naam te zetten: "Molen, van der". Daarbij is het voorvoegsel in de bron soms afgekort en dan ook in de database. Wie per land namen wil zoeken, kan in het veld “woonplaats” alleen de landcode tussen haken invoeren, bijvoorbeeld “(D)”. U krijgt dan alle bemanningsleden uit dat land te zien, als u dat wilt geordend per woonplaats. Een tabel met de in de database gebruikte landcodes volgt hieronder.

Afkortingen van landnamen
(A) Oostenrijk (F) Frankrijk (NL) Nederland
(B) België (FIN) Finland (PL) Polen
(C) Cuba (FL) Liechtenstein (RCH) Chili
(CH) Zwitserland (GB) Groot-Brittannië (RI) Indonesië
(D) Duitsland (IRL) Ierland (RUS) Rusland
(DK) Denemarken (L) Luxemburg (S) Zweden
(E) Spanje (LV) Letland (USA) Verenigde Staten van Amerika
(EST) Estland (N) Noorwegen .

Schepen en bemanningen

Regelmatig krijgt het Noordelijk Scheepvaartmuseum vragen van bezoekers over familieleden die naar zee zijn gegaan. Vaak weet men de naam van het schip niet of de tijd waarin het zich heeft afgespeeld. Monsterrollen kunnen dan als bron zeer geschikt zijn. Het zijn bemanningslijsten die de naam, rang, gage, woonplaats en leeftijd van elke zeeman aan boord vermelden, evenals de naam, het type en de grootte van het betreffende schip. Hierna kan vervolgens gericht gezocht worden naar andere bronnen voor verder onderzoek.

Monsterrollen zijn scheepsdocumenten die op elk zeeschip aanwezig dienen te zijn. Iedere kapitein kan daarmee aantonen wie tot de bemanning behoort of zich als passagier aan boord bevindt. Daarnaast bevatten ze duidelijk omschreven de rechten en plichten aan boord: het zijn in die zin collectieve arbeidscontracten. Van havens als Amsterdam en Hamburg zijn al monsterrollen bewaard uit de zeventiende eeuw, maar voor Groningen en Friesland ligt het begin in de negentiende eeuw, voor Drenthe in 1902. Het omvangrijkst zijn de verzamelingen in de gemeentearchieven van Delfzijl, Groningen Stad, Harlingen, de Pekela's en Veendam. Daarnaast zijn er ook in de gemeentearchieven van de gemeentes Aa en Hunze (o.a. Gasselternijveen), Hoogezand-Sappemeer en De Marne (o.a. Zoutkamp) veel te vinden. Tenslotte zijn er ook monsterrollen bekend uit particulier bezit en in de collecties van het Fries Scheepvaartmuseum in Sneek en het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen.
Een woord van dank is hierbij op zijn plaats voor de Groninger Archieven en het gemeentearchief Veendam, die scans van de door hen bewaarde monsterrollen beschikbaar stelden, en verder voor de particulieren, het Fries Scheepvaartmuseum en het Kapiteinshuis die kopieën van hun bronnen opstuurden.

Zeeman als beroep
Tussen 1803 en 1937, het eerste en laatste jaar in de database van monsterrollen, werden de schepen voortdurend groter en het zeemansberoep steeds technischer. In de zeiltijd gebeurde de opleiding vooral door de praktijk van alledag. Wie stuurman of kapitein wilde worden, volgde daarvoor een opleiding aan een zeevaartschool en dat gebeurde meestal 's winters. In de zeiltijd ging men al op jonge leeftijd naar zee: 14 jaar was heel normaal voor een scheepsjongen, kajuitwachter of koksmaat. Die verdiende een paar gulden vast per maand, maar kost en inwoning waren altijd gratis. Wie het werken met de zeilen, het splitsen van touwen of het koken van hooguit drie of vier gevariëerde maaltijden onder de knie kreeg, mocht blijven. Na enkele jaren vaartijd kon de rang van achtereenvolgens lichtmatroos, matroos o.g. (onder de gage, dus nog zonder het volle salaris), matroos en tenslotte volmatroos worden behaald. Matroos werden de meesten rond hun 23e. De vaste maandgage bij die rang liep uiteen van 20 tot 35 gulden, na 1900 tot zelfs meer dan 60 gulden.

Vanaf 1900 werden behaalde diploma's regelmatig in de monsterrollen vermeld. Een matroos die geen bezwaar had tegen studeren en een hogere rang wilde bereiken, kon kiezen voor een opleiding tot stuurman of machinist. Stuurman werd men rond het 28e en kapitein rond het 33e levensjaar. Over het loon van kapiteins of schippers werd in de monsterrollen bijna nooit iets vermeld. Een stuurman verdiende tussen de twintig en vijftig gulden per maand. Machinisten haalden echter een salaris dat wel twee of drie keer meer was en dat niet alleen rond 1920, in de begintijd van de scheepsmotor in de kustvaart, maar tot ver in de tweede helft van de twintigste eeuw.

Wat zit er in de database
De database van monsterrollen op deze website bevat de bemanningsgegevens uit het archief van het gewest Fivelingo in de Franse tijd, de gemeentearchieven van Aa en Hunze, Delfzijl, De Marne, Dokkum, Groningen Stad, Hoogezand-Sappemeer, Oude en Nieuwe Pekela, Stavoren, Veendam en Wildervank, het Fries Scheepvaartmuseum in Sneek, het Kapiteinshuis in Pekela, het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen en monsterrollen uit particulier bezit over de periode 1803 – 1937. De huidige database bevat 77.043 records van 34.552 zeelieden en 17.098 vermeldingen van 4.935 schepen. Vanaf 2002 werden de gegevens ingevoerd door dr. Jurjen Richard Leinenga uit Emmen, zelf afkomstig uit een zeevarende familie en opgegroeid in Delfzijl. Dhr. Martin Koers (M.A.) uit Nordhorn, Duitsland, en mevr. Michelle Leinenga-Goodwin uit Emmen vertaalden de tekst in resp. het Duits en Engels.

Zoeken in de database
U kunt in de monsterrollen database zoeken via de zoekpagina. Deze is via het menu links van het scherm te benaderen; of door hier te klikken.

Facebook Twitter

Adres
Brugstraat 24
9711 HZ Groningen

tel: + 31 (0)50 312 22 02
stuur ons een e-mail

Openingstijden

Ma. Gesloten
Di. - Za. 10.00-17.00 uur
Zo. 13.00-17.00 uur

certified_museum nietsbovengroningen

Nieuwsbrief

Uitgelicht

Museumschip Emma
Meer informatie »

IMG 5313

 

Evenementen

Copyright © 2010 Noordelijk Scheepvaartmuseum Groningen. Alle rechten voorbehouden